«ديكتاتور» كشته شد. فاصله دستگيري تا كشته شدن به كوتاهي همين جمله بود. به کوتاهی گفتن همین کلمه! 42 سال حکومت! حکومتی که پاره استبداد بود! حکومتی که از جان مردم خون دیکتاتوری را می مکید. حکومتی که در لیبی بود و دیکتاتوری که قذافی بود... این بار انگار «قذافی» سوژه ای برای رسانه ها شده بود. عاقبت زندگی پرفراز و نشيب سرهنگ قذافي، رهبر 70ساله ليبي در زادگاهش شهر «سرت» در شمال ليبي به دست انقلابيون به پايان رسيد. او حدود ساعت دو بعدازظهر پس از آنكه مقرش توسط نيروهاي ناتو شناسايي شد و تمامي خودروها و مراكز آن مقر بزرگ كه در نزديكي يك جزيره در شهر ساحلي قرار داشت، بمباران شد در حال فرار و اختفا در يك لوله فاضلاب، احتمالا توسط تيرهاي شليك شده انقلابيون و شايد به قول يكي از انقلابيون توسط يكي از محافظانش زخمي شد و پس از دستگيري در ميان راه با اصابت گلوله‌هايي به سينه و سرش قبل از رسيدن به بيمارستان كشته شد و همه آرزوهاي بلندپروازانه و غير واقعي خود كه عبارت بودند از رهبري جهان عرب و جهان اسلام و سرانجام رسيدن به منصب شاه شاهان قاره 54 كشوري آفريقا را با خود به گور برد. لحظه به لحظه بی بی سی، الجزیره و دیگر رسانه های جهانی گزارش می دادند. انگار آخرین روزهای دیکتاتور گره خورده بود با سوژه پراکنی! از غرب تا شرق! همه جا پر شده بود از پایان دیکتاتور! از پایان یک توهم...

با خود اندیشیده ای که وقتی کسی خود را در جایگاه عرش می داند در فرش سر به روی خاک فرو می آورد؟ سرهنگ در هفتادمین سال زندگی خود، توهم رهبری 54 کشور افریقایی را در سر می پروراند و به یقین کاخ خود را متبرک تر از هر متبرکی می دانست! اما عاقبت فرجام همه آن توهم پادشاهی به مرگ در لوله فاظلاب انجامید.  باری؛ هم تو می دانی و هم من... می دانی که چنین سرنوشتی را «صدام» نیز دچار شده بود و در آخرین روزهای زندگی خود آواره شده و به ذلت توهم زندگی و قدرت خود را پایان داده بود. عقب تر که بر می گردی دوره پهلوی نیز چنین بود! «محمد رضا شاه» در اواخر عمر آوارگی را تجربه کرد. گویا داستان زندگی تمام دیکتاتور ها توسط یک نویسنده نگاشته شده که همه یک به یک از کاسه دیگری زهر جان کندن را به ارمغان می برند!   سرهنگ اما در خیال خود «توهم قدرت برای همیشه» را پرورانده بود. آنقدر در این توهم غوطه ور شده بود که انگار قرار است برای همیشه ماندنی باشد! اما عاقبت «سرهنگ» به بدترین شکل ممکن در سرزمینش، لیبی کشته شد. او برای پی بردن به اشتباهاتش فرصت داشت. برای اینکه بداند چیزی بنام قدرت وجود ندارد و قدرت فقط یک توهم است. توهمی خانه برانداز! عادت به این موهوم، مجال فکر کردن به او نداد. افسوس که نفهمید... روح ده ها هزار کشته در راه حق لیبیایی شاد!

قذافی شخصیتی منحصر به فرد داشت، همین امر باعث شد تا معجونی از «انقلابی گری» و «فرعونیت» را بنوشد و هرگز تسلیم واقعیت هایی که از روز روشن تر بود نیز نشود. حتی دقیقا دو ماه پیش سرهنگ در یک جنگ و گریز نفس گیر در مقر نفوذ ناپذیر و افسانه ای خود در «باب العزیزیه» جان سالم به در برده بود. 

سرهنگ در آخرين پيام صوتي خود گفت: «من در مكاني هستم كه هرگز نمي‌توانيد به من دسترسي پيدا كنيد» اما كمتر از 10روز گذشت تا او از انقلابيوني كه به او دسترسي پيدا كرده بودند، تقاضا كند كه به او شليك نكنند. به‌گمانم قذافي تا لحظه زخمي‌شدن و دستگيري خود هنوز در توهم رسيدن فوج فوج مردمي بود كه در دفاع از او به ميدان بيايند و وابستگان به استعمار و غرب را از ميان بردارند و او را بر دستان خود به باب‌العزيزيه بازگردانند نكته قابل توجه زندگي سرهنگ قذافي در اين دو ماه، آن است كه او يك انقلاب ديگر را رهبري مي‌كرد تا به انقلاب اول خود بازگردد. سرهنگ در سال 1969 با يك كودتا روي كار آمده بود اما شرايط زماني آن روزها و جهت‌گيري او و دوستانش در آن سال‌ها از او يك رهبر انقلابي ساخت كه در داخل و خارج ليبي توانست ابتكاراتي را مطرح كرده و تا سال‌ها بلكه ده‌ها سال تاثيراتي در منطقه داشته باشد. اما كارنامه قذافي در اين 42سال و نشستن در برج عاج و امر و نهي كردن به همه عالم و كائنات و جمع كردن جميعت از داخل و خارج، از او شخصيتي ساخته بود كه نمي‌توانست درك كند آن جمعيت‌ها و آن احترام‌ها، واقعيت‌هاي دايمي نيستند و به پول‌هاي نفت و سازمان جمع‌آوري‌كننده بستگي دارد. او نمي‌توانست بفهمد برخي از اقدامات او تحقير مردم خود و همسايگان و جهانيان بوده است و تحقير ديگران عكس‌العمل سختي را به دنبال خواهد داشت. هرچند سرهنگ قذافي در همين دو ماه مقاومت خود، مخاطباني نيز داشت؛ مخاطباني در كشورهاي عربي و ميان رهبراني كه از مقاومت سرهنگ جان مي‌گرفتند مثل علي عبدالله صالح و ديگران يا كساني كه مقاومت سرهنگ آنها را به اين فكر فرو مي‌برد كه روساي‌جمهور تونس و مصر چرا به اين سرعت فرار يا كناره‌گيري كردند؟ اما حالا ديگر سرهنگ ابتدا دستگير و سپس كشته شده و مخاطبان او درس ديگري را بايد بگيرند و آن اينكه بايد همه واقعيت‌ها در كنار هم ديده شوند يا اينكه حتي اگر رهبران كشورها بخشي از جامعه را با خود داشته باشند نمي‌توانند به حكومت خود و به تحقير بخش‌هاي ديگر جامعه ادامه دهند و دولت‌ها نبايد به واقعيت‌هاي جديد جهاني بي‌توجه باشند. واقعيتي كه در تحولات ليبي خود را نشان داد و به بهانه دفاع از مردم بي‌دفاع و حقوق‌بشر، قدرت‌هاي بزرگ جهاني وارد كارزار با كشورها مي‌شدند و مردم زجر كشيده و تحقيرشده كه در طول ساليان دراز درد زندان و شكنجه را چشيده و با اجساد بي‌جان فرزندان خود كه جرم‌شان حق‌طلبي بوده مواجه شده‌اند با پذيرش تحقيري جديد تحقير گذشته را جبران و به اميد آينده‌اي بهتر تلاش مي‌كنند. 

نمي‌خواهم بگويم «بن‌علي» در تونس و «حسني مبارك» در مصر بهتر از قذافي عمر خود را در جامعه و سياست كشورهايشان به پايان رساندند يا قصد ارزيابي شخصيت اين سه ديكتاتور را ندارم، چرا كه همه ديكتاتورها مانع پيشرفت ملت‌ها و كشورهايشان مي‌شوند. هر سه ديكتاتور يادشده از فرصت‌هاي خود استفاده نكردند و به اصلاحاتي كه بتواند مردم‌شان را راضي كند، دست نزدند.  هر سه به اشكالي متفاوت سرنگون شدند اما كاري كه قذافي كرد، هزينه‌هاي ملت ليبي را بيشتر كرد و شرايط آينده در اين كشورها تفاوت خواهد داشت. قذافي با توهم فوق تصور خود نه فقط به اصلاحات فكر نمي‌كرد بلكه هنوز در فكر بازگشت به باب‌العزيزيه و محاكمه ميليون‌ها نفر از مردمي بود كه از ديدگاه او عامل استعمار بودند. فكر كنيد اگر او دوباره به قدرت مي‌رسيد يا فرصتي به دست مي‌آورد چه كشتاري به راه مي‌انداخت او اگر جان مي‌گرفت و باقي مي‌ماند به احتمال زياد ليبي تجزيه مي‌شد، اما به‌هر مشكل تحولات ليبي و رفتار قذافي و عكس‌العمل‌ها و نتيجه كار نشان داد كه ديگر دوران حكومت‌هاي غيرپاسخگو به پايان رسيده است. 

چرا ديكتاتور ها عبرت نمي گيرند؟ اين پرسش ساده‌اي است كه با سقوط هر ديكتاتوري مطرح مي‌شود، اما باز هم مي‌بينيم كه اين روند ادامه يافته و ديكتاتور بعدي با وجود همه تلاش‌هايي كه مي‌كند، همين روند را طي كرده و گويي تقديري جبري را سپري مي‌كند.  يك‌بار عبدالرحمان شلقم، وزير امورخارجه و نماينده سابق ليبي در سازمان ملل كه يكي از نزديكان سرهنگ قذافي بود در مصاحبه‌اي كه همين اواخر و پيش از سقوط طرابلس منتشر شد، حقيقت مهمي را گوشزد كرد. او گفت: سه پديده ديگر به تاريخ پيوسته است. برده‌داري، استعمار و ديكتاتوري. اينها جزو ميراث گذشته است و ديگر جايي در تاريخ معاصر جهان ندارد. او اين حقيقت را دريافته بود كه از سرهنگ قذافي كند و به انقلابيون پيوست.  سرهنگ قذافي يكي از نمونه‌هاي بارز اين ديكتاتوري تاريخ مصرف گذشته بود كه بيهوده مي‌كوشيد با پول‌هاي بادآورده از طريق فروش نفت، براي خود حياتي در تاريخ جست‌وجو كند. 42سال حكومت او تجربه تلخ همين واقعيت است كه در نهايت به مرگ دردناك او ختم شد. «سقوط»!!!

صدام حسين كه قذافي به شدت نسبت به او بيمناك بود، يكي از همين تجارب عبرت‌آموز مي‌توانست باشد. قذافي كه از اين حادثه يكه خورده بود، ناگهان تصميم گرفت سلاح‌هاي اتمي‌اش را دربست در اختيار آمريكا قرار دهد اما اين يكه‌خوردن مدت زيادي دوام نياورد و قذافي بر همان راهي رفت كه از پيش رفته بود. با اين تفاوت ظاهري كه اين‌بار گمان مي‌كرد اگر با غرب هم‌پيمان شود، ديگر حكومتش را بيمه كرده است. غافل از اينكه در همسايگي‌اش، زين‌العابدين بن‌علي يكي از هم‌پيمانان غرب به حساب مي‌آمد و در نهايت هم سقوط كرد. ديكتاتورها اساسا نمي‌توانند ازسرنوشت هم‌رديفان خود پند بگيرند. سقوط بن‌علي مي‌توانست زنگ خطري براي سرهنگ باشد كما اينكه براي برخي از اطرافيانش بود اما سرهنگ قذافي به جاي عبرت گرفتن از اين واقعيت به نكوهش مردم تونس برخاست كه چرا قدر رييس‌جمهور خود را ندانسته و او را فراري داده‌اند. همچنين سقوط حسني مبارك، همسايه ديگر ليبي و متحد كهنه‌كار غرب و اسراييل مي‌توانست درس عبرت ديگري براي سرهنگ باشد. در اينجا نيز او همان حرف را تكرار كرد و باد به غبغب انداخت كه ليبي كشور ديگري است. او به صراحت مي‌گفت هيچ كس شرايط ليبي و سيستم حكومتي خودساخته او را درك نمي‌كند؛ سيستمي كه او به قول خودش در آن فقط نقش رهبري را داشت. وقتي كسي دست به ظلم و ستمي مي‌زند در واقع به جز اينكه به ديگران ستمي روا داشته و به خاطر آن بايد پاسخگو باشد با انجام چنين كاري بخشي از وجود دروني و روح خود را نيز به رنگي خاص آلوده است؛ رنگي كه رفته‌رفته رنگ اصلي روح او مي‌شود و از آن جدايي‌ناپذير خواهد بود. ديكتاتورها با جرم و جنايت روزانه‌اي كه مرتكب مي‌شوند، شخصيت خود را به نحوي تغيير مي‌دهند كه به صورت يك تقدير قطعي و غيرقابل تبديل بر سر آنها آوار مي‌شود. البته راه برگشت بر همگان باز است اما كجا ديده‌ايد كه يك ديكتاتور در آخرين دقايق حكومتش بتواند بازگشته و به‌خصوص قدرت را به مردمش واگذار كند؟ تاريخ از زمان فرعون تاكنون نشان مي‌دهد كه سرانجام همه ديكتاتورها مرگ تلخ يا خودكشي تحقيرآميزي بوده است. از ديروز مردم ليبي كه ديگر صددرصد سرزمين آنها از سلطه قذافي خارج شده است در حال جشن و پايكوبي هستند، هر چند ديگر تفنگ‌ها به‌سوي هموطنان شليك نمي‌كند بلكه آسمان را هدف قرار مي‌دهد. اما با يك نگاه به گذشته و نظاره‌اي به آينده مي‌توان به عمق فاجعه‌اي كه حكومت‌هاي خودكامه بر ملت‌هايشان تحميل مي‌كنند، پي‌برد. در همين هشت‌ماه گذشته بنا به اقوال مختلف ده‌ها هزار نفر از مردم در مقابله نظامي توسط يكديگر كشته شده‌اند. 

قذافی را در لحظات آخر عمر به خاطر آورید! او به التماس افتاده بود، «من پدر شما هستم، شلیک نکنید، بگذارید زنده بمانم». و این چه ذلتی است که نصیب دیکتاتور شد! دوستان قدرت خدا را می بینید؟! حتی نتوانست خودش خودش را بکشد... همانطور که صدام نتوانست. سوال من اینجاست؛ چگونه اینچنین انسان های خفت پذیری بر مردم حکومت می کردند؟ 

پرونده ی شماره 113 - صفحه 6 و 7